İnsan hayatında yeri ve önemi her geçen gün daha da artan sportif faaliyetlerin nasıl ortaya çıkıp, şekillendiğini merak etmiş miydiniz? Ragbi Günlükleri, bu hafta sizi zamanda yolculuğa çıkaracak. Hoş geldiniz…
Sporun tarihinden bahsedilen bu yazıyı hazırlarken Anadolu Üniversitesi Yayınları’ndan çıkan, Prof. Dr. Canan KOCA’nın editörlüğünü yaptığı ‘Sporda Psikososyal Alanlar 1’ kitabından faydalandığımı belirtmek isterim. Keyifli okumalar…
SPOR TARİHİ
Sportif aktivitelerin tarihi insanlıkla yaşıt tutulmaktadır. Tüm bu etkinlikleri kapsayıcı, tanımlayıcı“spor” teriminin ilk formları ise Ortaçağ kaynaklıdır. Fakat spor terimi; sporu konu edinen tüm disiplinler tarafından, terim olarak ortaya çıkışından önceki tüm devirlerin fiziksel aktivitelerini tanımlamak için sıklıkla kullanılmaktadır.
Spor Teriminin Kökeni ve Anlam Gelişimi
Antik Yunan vücut kültüründe sporcunun karşılığı bugün de kullandığımız “atlet” teriminin önceli olan “athletes”dir ve tam olarak “yarışmacı” demektir. Yarışma veya müsabaka anlamında ise “athlos” ve “agon” kullanılmaktadır. Sporcu ve yarışma için kullanılan athletes ve athlos terimleri,“athlios” fiilinden gelmektedir ki acı çeken, zahmet çeken, zorluklara katlanan anlamına gelmektedir.Dolayısıyla athletes yani yarışmacı terimi, zorlu ve zahmetli süreçlerden geçerek beceri geliştirmiş, yarışan, mücadele eden kişiyi ifade etmektedir. Bu dönemde var olan “gymnastes” terimi ise sporcuyu değil, spor eğitmenini tanımlamaktadır. Spor terimine denk gelen ve bugün de farklı anlam yükleriyle kullanım alanı bulan Eski Roma terimi ise “egzersiz”dir. Terim, MÖ 2. yüzyıldan itibaren KlasikLatincede mevcuttur ve daha çok askeri talim ve alıştırmaları tanımlamaktadır. “Vücut egzersizleri” birleşimiyle de sportif etkinlikler karşılığı kullanılmıştır. Eski Roma’da spor oyunları karşılığı olarak kullanılan bir diğer kavram “ludus”tur. Ludus; tatil günlerinde yapılan oyun, eğlence ve sporlar anlamına gelmektedir.
Eski Türkçe literatürde spor karşılığı kullanılan en eski iki terim oyun ve yarıştır. Oyun, doğrudanspor anlamı taşıyabilirken (cirit oyunu), bir spor branşına ait bir tekniği de (güreşte kafa-koloyunu) vurgulayabilmektedir. Ayrıca taktik, eğlence gibi spor terimine dâhil anlamlar da içermektedir.Türkçede spor anlamında kullanılan “yarış” teriminin ilk örnekleri Göktürk Yazıtlarında belgelenebilmektedir. Yarış, özellikle rekabet vurgulu etkinliklerde söz konusudur. Yarış- fiili “yarışmak, rekabet etmek, geçmek” anlamındaki yar- kökünden türemiştir. Yarışmak, aynı zamanda iki eşit parçaya ayırmak, eşit olarak bölüşmek anlamlarını da taşır ve yarışanlar arasında olması gereken eşitliği; eşit şartlarda yarışma anlayışını da içinde barındırır. İdman, Türklerin İslam coğrafyasıyla iletişime geçişleriyle birlikte Türkçeye girmiştir ve herhangi bir alanda “bir işte beceri geliştirmek için yapılan tekrar” demektir. Daha çok günümüzde de olduğu gibi “antrenman” karşılığı kullanılırsa da meşrutiyet ve erken cumhuriyet dönemlerinde “spor” anlamı da yüklenmiştir. Spor teriminin Türkçedeki ilk kullanımı 1895’te İkdam gazetesinde yayınlanan bir yazıyla olmuştur. “Sport” başlıklı yazıda, İngiltere’de yeni gelişen ve hızla yayılan bir akım olarak sporun anlamı ve nelerin spor olduğu anlatılmaktadır.
Sportif Hareketlerin Kökeni ve Farklı Yaklaşımlar
Eski çağların vücut hareketleri, insan, hayvan ve doğa ile girilen mücadelede ihtiyaç duyulan uygun savunma ve saldırı teknikleriyle en temel faaliyet olan avlanmaya yöneliktir. Bunun için insan başlangıçta sadece vücudunu ve uzuvlarını kullanmak zorunda kalmıştır. İlkel vücut hareketleri arasında önceliği insanın yer değiştirme şekli olan yürüme ve koşmanın alması doğaldır. Yürümenin daha avantajlı şekli olan koşu, zamana bağlı olarak kendisine yüklenen anlam ve beklenen işlevleriyle insanın günümüze kadar önemini hiç yitirmeyen doğal hareket formlarından biridir. İnsanın gıda temini için avını kovalayarak yakalaması, güvenliği için kendini kovalayandan kaçması onun koşu performansıyla ilişkilidir. İnsanlığın başlangıcıyla yaşıt olan bu olgu, Prehistorik kaya ve mağara resimlerinde sıkça betimlendiği gibi insanı zorunlu olarak ve farkında olmaksızın koşucu yapmıştı.
Benzer biçimde, insanın hayvanlarla ya da kendi cinsiyle giriştiği yakın mücadelede rakibini kendi vücut ağırlığı ve kas gücü ile alt etme çabaları güreş benzeri hareketlerin ilk evreleri olarak değerlendirilebilir. Doğal olarak bu tür yakın mücadelelerde insan en tabii savunma ve saldırma aracı olan el ve kollarını etkili bir şekilde kullanmak için kolun itme ve savurma gücünü de katarak sıkılı yumruğuyla boks sporunu hatırlatan vurma şekillerini de denemiş olmalıdır.
Tarihsel hareket formları arasında hangisinin “sporun kökeni” bakımından ilk bilinçli egzersizlerebaşlangıç sayılabileceği konusunda farklı yaklaşımlar bulunmaktadır.
İdealist tarih görüşüne göre ilk sportif egzersizler zorunlu gereksinimlerden değil, zihnin yaratıcı zenginliğinden kaynaklanan, duygusal ve sosyal olarak biçimlendirilmiş, amaçlı bedensel hareketlerdir. Bu bakış açısından ilk bilinçli sportif hareket formları büyüsel-ayinsel danslardır. Kanıt olarak avcı toplayıcı toplulukların Taş Devri’nden kalma çok sayıda mağara resimlerindeki dans sahneleri gösterilmektedir.
Materyalist tarih anlayışına göre ise sportif egzersiz, belirli bir hareket formunun veya kombinasyonunun, uygulama öncesi bilinçli olarak tasarlanmış bir amaç doğrultusunda tekrarlanmasıdır. Bu nedenle, tasarlanmış bir amacın bilincinde olmadıkları için hayvanların içgüdüsel fiziksel aktiviteleri oyun olarak kabul edilebilse de asla kelimenin tam anlamıyla sportif aktivite sayılmazlar. İnsanın bedensel hareketleri, hayvanların içgüdüsel formlarından ayrıca alet kullanımı bakımından da ayrışmaktadır. Materyalist tarih anlayışı, bu özelliklerinden hareketle sportif aktivitelerin, iş/üretim sürecinden kaynaklandığını ileri sürmektedir. Materyalist görüşe göre, avın ele geçirilmesinde asıl yöntem av büyüsü değil, somut av uygulamalarıydı. Benzer biçimde isabet becerisi de mağara resimlerini çentiklemeyle değil, mızrağın bizzat avda kullanımıyla edinilebilirdi. Dolayısıyla mızrak av öncesi deneme amaçlı kullanılmış olmalıydı. İlkel avcıların bu nedenle hedef edindikleri asılmış hayvan postlarına veya duvarlara çizilen hayvan resimlerine atış yaptıkları düşünülmektedir. Nitekim Fransa’da bulunan bazı mağaralarda, çamurla biçimlendirilmiş, üzerlerinde belirli mesafelerden atılmış mızrak izleri bulunan hayvan kabartmalarına rastlanmıştır.
Mızrak (Cirit) atma ve dans insanlığın en eski egzersizleri olarak değerlendirilebilir. Daha erken vedoğal hareket formları olan koşma ve tırmanma için ilkel topluluklarda ön alıştırma denemelerinin varlığından bahsedilemez. Buna karşın, ciritle hedefe isabetli atış, bilinçli bir faaliyeti gerektirmekte ve ancak uzun süreli alıştırmalarla beceri kazanımı söz konusu olabilmektedir. Atış egzersizleri, insanın sadece en eski bedensel aktiviteleri değil, aynı zamanda sadece insana özgü bedensel alıştırmalardır. Koşma, sıçrama, tırmanma ve yüzme hareketlerinde hayvanların insan karşısında belirgin bir üstünlüğü söz konusu iken insan planlı atış egzersizleriyle tartışmasız bir ustalık ve üstünlük kazanmıştır.
Avcı-toplayıcı yaşam tarzının ürettiği ve farklı atış tekniği gerektiren diğer bir alet bumerangdır.Bumerang, hedefe isabet ettirilemediği takdirde atana geri dönen ideal bir atış aracıdır. Geriye dönüşte çizdiği eğri her bumerangda farklılık gösterdiğinden, kullanıcı tarafından önceden özenli bir alıştırma, deneme evresine ihtiyaç duyulmaktaydı. Bumerang atışının, ilkel toplumlarda, egzersizin teknik ve yoğunluk derecesi bakımından zirveye ulaştığı bir fiziksel aktivite olduğu söylenebilir.
Neolitik Çağ, tarımın başladığı, tahılın depolandığı ve hayvanların evcilleştirildiği bir kültür evresi olarak tanımlanabilir. Neolitik Çağ ve sonrası şartların belirlediği yeni yaşam tarzının en önemli karakteristik özelliklerinden biri, yarattığı serbest zamandır. Bu süreç, sporun gelişmesi için elverişli bir ortam hazırlamış; insanın, o zamana kadar tek “yaşama aracı” olan avlama-toplamaya dönük temel bedensel eylemlerini spor gibi alanlara kaydırılabilmesinin maddî-teknik temellerini oluşturmuştu.
İnsanın ilk zamanlardan bu yana doğayla giriştiği mücadele esnasında geliştirdiği araç, beceri ve tekniklerin benzetim yoluyla serbest zamana uygulanması sporun gelişiminde de önemli rol oynamıştır. Süreç, en net biçimde Tunç Çağı sonrası izlenebilmektedir. İlk spor uygulamaları, imtiyazlı sınıfların serbest zaman meşguliyetleri olarak Tunç Çağının Sümer, Mısır gibi ilk büyük devlet organizasyonlarında ortaya çıkmıştır.
İnsan vücudunu fiziksel ve fizyolojik açıdan yüksek bir verimliliğe ulaştıran bu tür faaliyetler, zamanla, toplumların hayat şart ve tarzları, dini inançları, üzerinde yaşadıkları toprakların coğrafî yapısı ve iklimi gibi çeşitli faktörler tarafından etkilenerek, spor türlerinin değişik yön ve ağırlıklarda biçimlenmesine sebep olmuştur. Sporun Antik Çağda ulaştığı anlam, kapsam ve organizasyon zenginliği bu sürecin sonucudur.
Antik Çağ’da Beden Eğitimi, Spor ve Olimpiyat Oyunları
Antik Yunan’da eğitimin hedefi ‘güzel’ (kalos) ve ‘iyi’ (agathos) insan yetiştirmeye yönelikti. İnsanın fiziksel, zihinsel ve ahlaksal mükemmeliyetini; etik ve estetik niteliklerin uyumlu bütünlüğünü vurgulamaktaydı.
Girit-Miken Dönemi
MÖ 1600’den itibaren, Batı topraklarındaki ilk yüksek kültür Ege Bölgesi’nde gelişti. Girit etkisi bu kültürü belirleyici bir şekilde biçimlendirdi. Aristokratik yaşam tarzının belirgin özelliği, yarışmacı temel tutum ve davranışları içermesiydi. Bu dönemde ideal insan tipini, “başarılarıyla şan ve şöhret kazanmış kahraman” oluşturuyordu. Aristokratik dünya görüşü, fiziksel performansa yüksek değer veriyordu. Bu nedenle spor öncelikle yarışmaya yönelikti. Spor disiplinleri, savaşçılık ve avcılık kaynaklıydı. Bu çerçevede; araba yarışları, koşu, silahlı koşu, güreş, boks ve okçuluk yarışmalarına rastlanmaktadır. Yarışma nedenlerini; boş zaman değerlendirme, misafir onurlandırma, düğünler, matem törenleri, dinsel ayinsel ve festival organizasyonları oluşturuyordu.
Arkaik Dönem
Milattan önceki 8. yüzyıldan başlatılan Arkaik Çağın spor tarihi bakımından, özel bir önemi vardır. Bu önem, geçmişinin daha gerilere gittiği düşünülen antik olimpiyat oyunlarının Arkaik Çağın hemen başlarında MÖ 776’da sayılmaya ve şampiyon adlarının kayıt altına alınmaya başlanmasından ileri gelmektedir. Arkaik Çağ soyluları düşüncesinde yaşamın asıl hedefi şan ve itibardır. Arkaik Çağ, ideal insan tipinin yetiştirilmesi sürecinde spor değerlerin ve becerilerin kazanılması ve sergilenmesinde önemli bir işlev görüyordu.
Arkaik Çağ değerler sistematiği yarışmacı spora yüksek değer verildiğini göstermektedir. Kendi aralarındaki sportif yarışmalarda cesaret ve fiziksel beceriler sergileniyor ve kanıtlanıyordu. Düzenli antrenmanlarla güçlü bir fiziksel yapı oluşturuluyordu. Bu açıdan spor, yalın askeri hazırlık veya savaş eyleminin benzetiminden daha fazlasını ifade ediyordu. Kaynaklar geniş spor branşları yelpazesini belgelemektedir: Değişik mesafelerde koşular, silahlı koşular, araba ve at yarışları, disk ve cirit atma, güreş, boks, okçuluk ve uzun atlama.
Bütün oyunlar önceleri yerel dinî cemaatlerin dinsel festivalleriydi. En geç MÖ 6. yüzyılda ancak tüm Yunanlar için anlam taşıyan organizasyonlara dönüştüler. Olimpiyatların sayımı ilk MÖ 776’da şampiyonların resmen listelenmesi ile başlamıştı. Bu zamandan itibaren olimpiyat oyunlarına ilişkin bir dizi karakteristik özellik görülmektedir: Dört yıllık dönemlerle organize ediliyorlardı. Olimpiyat kavramından iki olimpik oyun arasındaki zaman dilimi anlaşılmaktaydı. Oyunların organizatörü Elis halkıydı. Hakemleri bunlar belirliyorlardı ve politik tarafsızlıkla yükümlüydüler. Yarışmalar dinsel festivallerin bir parçasıydı. Yarışmalar, tanrılara sunulan bir adak, zafer tanrısal onurlandırma anlamına geliyordu. Katılım hakkı sadece hür Yunanlara aitti ve katılımcı çevresi ilk iki yüzyılda zorunlu olarak soylularla sınırlıydı. Dinsel nedenlerle evli kadınların aktif ve pasif katılımları yasaklanmıştı. Kutsal Barış (Ekecheiria), oyunlar süresince silah bırakışmayı garantiliyordu.
Klasik Çağda Eğitim ve Spor
Demokratik şehir devleti için vatandaşının eğitim düzeyi yaşamsal öneme sahipti. Sistemin işlemesi, genel olarak yüksek bir eğitim düzeyini şart koştuğundan birçok site devletinde, Atina örneğine göre, 7-18 yaş erkek çocuklar için, devlet tarafından teşvik edilen ve denetlenen bir okul sistemi geliştirildi. Sistem, temel dersler (okuma, yazma, dilbilgisi, hesap, resim), müzik (dans, şarkı söyleme, telli sazlar ve flüt çalma, edebiyat) ve cimnastik(güreş, koşu, cirit atma, disk atma, boks, okçuluk, top oyunları, pankrasyon, silahlı koşu) olarak üç temel alan üzerine kurulmuştu. Atina okul sistemiyle Batı topraklarında ilk kez bir beden eğitimi sistemi oluşuyordu. Ancak, ne Atina ne de diğer şehir devletlerinin çoğunda genç kızların eğitimi bu sistemde söz konusu değildi. Bunun tek istisnası Sparta idi.
Klasik Çağ sonunda cimnastik, insanın bütünsel eğitiminde üstlendiği asıl eğitim fonksiyonunu kaybetmiş, sadece sağlığın kazanılması ve korunması için bir araç konumuna indirgenmişti.
Helenistik ve Helen-Roma Dönemi
Sporun ve olimpiyat oyunlarının en önemli unsurlarını oluşturduğu Yunan kültürü için sonun başlangıcı Makedonlarla geldi. Büyük İskender MÖ 336-323 arası önce birbirleriyle didişen site devletlerini, ardından da bilinen dünyanın önemli bir bölümünü ele geçirdi. Büyük İskender ile birlikte Yunan vücut kültürü dünyaya yayıldı. Sağlıklı yaşama bilgisi (diyetetik) anlayışının geliştiği Helenistik Çağ’da, içinde beden eğitiminin de önemli bir rol oynadığı eğitim-öğretim büyük anlam kazandı. Cimnastikte “sağlığa yönelik beden eğitimi” anlayışı hâkim olduğundan,yarışmacı cimnastik ihmal edildi.
Roma hâkimiyeti (MÖ 148) Yunan dinsel ve düşünsel dünyasının çöküşüne yol açtı. Kutsal alan zaman içinde defalarca yağmalandı. Milattan sonraki döneme geçildiğinde oyunlar hakkındaki bilgi akışının da iyice azaldığı görülmektedir. Son düzenli oyunların MS 261’de organize edildiği düşünülmektedir. MS 385’te düzenlenen 291. oyunlarda boksta zafer kazanan Pers Varazdates, adı günümüze ulaşan son antik olimpiyat oyunları şampiyonudur. MS 380’de Hıristiyanlığı devlet dini olarak kabul eden Roma İmparatoru 1. Theodosius, kısa süre sonra artık putperest uygulamalar olarak görülen olimpiyat oyunlarını yasakladı (MS 393). Böylece 293 olimpiyat oyununa sahne olan Olimpiya’nın kapıları 1170 yıl sonra kapanmıştı.
Yeniçağ’da Beden Eğitimi ve Öncüleri
Hristiyanlığın MS 380’de Roma İmparatorluğu’nda devlet dini olarak kabul edilmesi ile başlayan süreç sonucu Ortaçağ boyunca hâkimiyetini sürdürecek olan skolastik düşünce yapısı Avrupa’daki eğitim sistemini de kökünden değiştirmiştir. Tek eğitimcinin kilise olduğu bu dönemde bedene özen göstermenin şeytan işi olarak tanımlanması, her türlü beden faaliyetinin okul içi ve dışında kaybolmasını beraberinde getirmiştir.